Ognisko Pracy Pozaszkolnej w Starogardzie Gdańskim

Sekcja artykułów i zdjęć archiwalnych

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Start Regionalizm Regionalizm - informacje Elementarz Gwary Kociewskiej "Gadómy po naszamó"

Elementarz Gwary Kociewskiej "Gadómy po naszamó"

Email Drukuj PDF

Elementarz Gwary Kociewskiej "Gadómy po naszamó"

 

Podstawowym przejawem kultury różnych grup społecznych i ich tożsamości jest język.  Jest on wyrazem nie tylko kultury danej nacji, czy grupy etnicznej, ale także kultury danej miejscowości, grup wiekowych, związanych z profesją, czy nawet kultury i tożsamości mieszkańców poszczególnych domostw. Wzajemne przenikanie sposobu wyrażania myśli poszczególnych społeczności występujących na danym terenie w rezultacie składa się na ogólną mowę regionu. Poza tym historia Polski naznaczona zaborami i przesiedleniami pozostawiła w języku wyraziste ślady, które mają podstawowy wpływ na zróżnicowanie językowe. Współczesna łatwość przekazu informacji, a co za tym idzie kultury, powoduje, że te kulturowe i historyczne różnice przejawiające się w języku, ulegają spłyceniu. Mowę domową zaczyna zastępować mowa zaczerpnięta z telewizji i internetu. W odpowiedzi na płynące stąd zagrożenie pozbawienia indywidualnej, niepowtarzalnej tożsamości, poszczególne regiony rozpoczęły dzieło świadomego kultywowania szeroko pojętej tradycji, w tym języka. Aby skutecznie zachować prastare dziedzictwo rozwija się także dziedzinę edukacji młodych pokoleń. Wiele już uczyniono w tym zakresie i wiele jeszcze, moim zdaniem, pozostało do zrobienia.

Jednym z narzędzi edukacyjnych są wydawnictwa, zwłaszcza elementarze. Wśród Polaków znana jest opinia, że „Elementarz” Mariana Falskiego jest podręcznikiem, który zostawił najtrwalsze ślady w edukacji pokolenia połowy XX wieku. Tym śladem poszli również działacze i nauczyciele regionalni - elementarz śląski, czy kaszubski na stałe weszły do kanonu podręczników regionalnych. Wśród najnowszych wydawnictw tego typu odnajdujemy Elementarz Gwary Kociewskiej "Gadómy po naszamó", który wydało Kociewskie Stowarzyszenie Edukacji i Kultury "Ognisko". Zredagowali je Mirosława Mőller i Grzegorz Oller. Ilustracjami opatrzył i pod względem graficznym opracował Tomasz Górecki. Elementarz zawiera znane i nieznane teksty kociewskich autorów opisujące gwarą najpopularniejsze obrzędy regionu Kociewie.

Wstępem do publikacji jest wiersz autorstwa Eweliny Błażyńskiej „Z pamiętnika babci”, opisujący w prostych słowach przywiązanie do tradycji małej ojczyzny. Jego ilustracją jest mapka z naniesionymi za pomocą niewielkich rysunków charakterystycznymi miejscami turystycznymi i wypoczynkowymi Kociewia. Na kolejnych stronach zaprezentowana została „kociewska familija”, czyli wszystkie pokolenia występujące w rodzinie z ich regionalnymi nazwami.
Te dwa obszary tematyczne zaprezentowane we wstępie do Elementarza rzucają światło na świat wartości społeczności kociewskiej, które prezentowane są w dalszej jego części. Niedoceniane już dzisiaj pojęcia małej ojczyzny i rodziny stanowią podstawę do przeniesienia wartości niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania człowieka w innych społecznościach.

Region Kociewie należy do mniej znanych i opisanych, dlatego oprócz wartości językowych przekazuje najbardziej elementarne tradycje obrzędowe.  Treści podręcznika  uporządkowane są według pór roku, na sposób szkolny, począwszy od jesieni.

Wśród jesiennych opisów są bulwowe żniwa, zaprawy jesienne, kiszenie kapusty, wróżby andrzejkowe i katarzynkowe wzbogacone lokalnymi przysłowiami. Gwarowe opisy zawierają nazwy warzyw, owoców, także grzybów i jagód leśnych, ryb słodkowodnych.

Zima to przede wszystkim obyczaje związane ze świętem Bożego Narodzenia oraz czasu karnawału. Znajdujemy tu zatem kompletny scenariusz „Kolandników” z wyszczególnionymi osobami biorącymi udział w przedstawieniu i ich rolą, a także teksty kociewskich kolęd i pastorałek, które w większości śpiewa się na melodie kolęd znanych w całej Polsce. W zaadoptowaniu do swoich potrzeb scenariusza wraz z piosenkami pomocna jest płyta CD, która stanowi nieodłączną część całego wydawnictwa. Na płycie umieszczone zostały wszystkie teksty i piosenki zapisane w Elementarzu, co stanowi duży atut wydawnictwa. Dzięki temu autorzy zyskali pewność, że strona fonetyczna tekstów zostanie prawidłowo podana.

Wiosna to prace porządkowe w domu i „obejściu”, takie, jak ubijanie masła, przędzenie i szycie, noszenie wody, pranie i sprzątanie.  Na uwagę zasługuje opis tradycji  Wielkiego Postu i Wielkanocy. Znajdziemy tu fragmenty mówiące o formach poszczenia, malowaniu „kraszanek”, pochodach „zez klekotkami” w Wielki Piątek i wielkosobotnim święceniu pokarmów. Także opis wielkanocnego stołu i tradycji poszukiwania prezentów po uroczystym śniadaniu oraz zwyczajowego „szmagustra” i „dyngusa”.  Uwadze autorów nie umknęło również ważne święto, którym jest Dzień Matki. Pracowita wiosna prezentowana jest również poprzez opisy zawodów obecnie uważanych za ginące: koszykarza, korkarza, rzeĽbiarza i kowala oraz tradycyjnego rolnika.  Kultura regionu to także smak i zapach potraw, zatem w książce znajdziemy przepisy kulinarne na takie charakterystyczne potrawy, jak ajntop, zupa z brzadu, czy z chleba.

Lato w Elementarzu prezentowane jest przez obrzędy związane ze ¦więtem ¦więtego Jana oraz dożynkami. Ważne miejsce zajmują tu opisy przyrody charakterystycznej dla Kociewia. Podane zostały tutaj również teksty dwóch najszerzej znanych w regionie pieśni: „Hymnu kociewskiego” oraz „Jezdóm Kociewiakam”. Wśród ilustracji znajduje się herb Kociewia, wmalowany w sztandar niesiony z dumą przez młodego Kociewiaka.

Zakończeniem publikacji jest opowiadanie spisane językiem gwarowym młodej autorki, Darii Laser, które przenosi nas w bajkowy świat, w którym pewien szewc, dzięki dobremu sercu, wszedł w posiadanie „magiczny fajfki, chtórna daje psianiandze”. Tekst ten otrzymał I miejsce w konkursie literackim „Moje kopki łopałki abo bajka niy bajka” ogłoszonym z okazji rozpoczęcia prac nad wydaniem elementarza. Z tej samej okazji rozpisany został konkurs plastyczny pt. „Gzubów zabawy na podwórzu”. Dwie prace – Pauliny Koniecznej, zatytułowana „Bólwowe żniwa” oraz Marty Krzemińskiej, zatytułowana „Gra w kapele” zostały również  umieszczone w Elementarzu.

Elementarz Gwary Kociewskiej "Gadómy po naszamó"  jest bogato zdobiony akwarelami na wzór znanych polskich wydawnictw tego typu. Wśród szeregu prac znajdziemy ilustracje obrzędów z zachowaniem takich szczegółów, jak realia krajobrazu, tradycyjne formy zabudowy i wystroju pomieszczeń, szczegóły stroju i rodzaju opisywanej czynności. Przy czym faktura i kolorystyka obrazów są jednoznaczne i nieskomplikowane wyrażając radosny charakter, przyciągający zainteresowanie czytelnika.

 W powstaniu Elementarza uczestniczyła grupa nauczycieli – regionalistów, którzy służyli swoją bogatą wiedzą merytoryczną. Dzięki temu publikacja ta ma szanse na stałe zagościć w kociewskich szkołach. Dzięki swej merytorycznej zawartości jest on również tytułem pozwalającym na przywołanie wspomnień starszemu pokoleniu. Opisane cechy wydawnictwa dają podstawę do oczekiwań, że stanie się ono jednym z podstawowych publikacji, które skutecznie ożywiać będą edukację regionalną na Kociewiu tak, by każdy jego mieszkaniec mógł wyrecytować za Władysławem Kisteinem:

„Tu mnie jestaj dobrze, tu przebywóm rad.
Tutaj najpsiankniejszy jestaj dla mnie śwat.
Na Kociewiu jano banda w jedno żył,
Co kociewskie zawdy nade wszystko czciył.”